چرک نویسی بر جاز در اروپا

شروع جاز بر میگرده به امریکای اوایل قرن بیست ولی خیلی زود به تمام دنیا، مثل باقیه محصولات فرهنگی آمریکا، صادر میشه. از اروپا گرفته تا شوروی کمونیست وحتی تا ژاپن. کما اینکه تو دوران اوج جنگ سرد کسی مثل مصطفی زاده از آذربایجان شوروی سر بلند می کنه و یا تو ژاپن که تا هم اکنون هم جای خودش رو داره و کسایی مثل توشیکی آیکوشی جاز رو زنده نگه داشتن. این صادرات جاز رو شاید بشه مدیون جنگ جهانی دوم دونست که تو ظاهر جنگی بود علیه فاشیسم و نژاد پرستی و نکته مهم این بود که بزرگان جاز در اون دوران همه یا سیاه بودن یا جهود (بنی گودمن، آرتی شاو که هردو از بزرگان سوئینگ، ژانر غالب جاز در اون زمان بودن). کما اینکه وقتی ارکستر دوک الینگتون چند ماه قبل از شروع جنگ به اروپا رفته بود، ارتش نازی حتی اجازه نداد نوازنده ها تو آلمان از قطار پیاده شن. از طرف دیگه وقتی آمریکا خودش وارد جنگ شد، ارکسترهای جاز رو هم برای روحیه ی سربازان همراه ارتش میکرد. کما اینکه آرتی شاو مدت زیادی همراه ارکستر خود زیر آتش ژاپنی ها تو ژاپن برنامه اجرا می کردند و یا گلن میلر که تو جبهه ی فرانسه بود در نهایت همونجا هم مرد.

ولی اونچه که میخوام اینجا بگم هیـــــچ ربطی یه اینایی که تا حالا گفتم نداره ... مریـــــض!!!!

بحث من راجع به جاز تنها در اروپاست و اون ژانر از جاز که تو مناطق مختلف اروپا مقبول واقع شده است. زمان مورد بررسی هم بر میگرده به بعد از جنگ جهانی ... چرا که اوج شکل گیری ژانرهای مختلف برمیگرده به بعد دهه 50 به بعد. تا قبل از اون دوران همونطور که گفتم سوئینگ ژانر غالب جاز و حتی جامع تر هم میشه گفت، موسیقی عامه پسند آمریکا و تا حدودی دنیا بود. این نوع موسیقی شاد و پر زرق و برق حتی تا اسکاندیناوی سرد و پر از یخبندون هم رفت ولی خیلی پایدار نموند. جایی که با مقبولیت بیشتری مواجه شد فرانسه و اطراف اون بود ... کما اینکه کسی مثل Django Reindhart از بلژیک سر بلند می کنه و به عنوان یکی از بزرگترین گیتاریست های تاریخ جاز شناخته میشه( البته این گیتاریست قبل از جنگ جهانی معروف شد .... ولی خوب نکته اینه که موسیقی شاد و پر زرق و برق سوئینگ در فرانسه ی پر زرق و برق بیشتر مقبول واقع شد تا اسکاندیناوی یخبندون)

در دوران بعد از جنگ جهانی موزیسین های جاز به سمت اروپا هجوم آوردن ... دلیلش رو نمی دونم ... شاید محدودیت های محیط بسته ی آمریکا بود ویا شاید هم استراتژی آمریکا بود برای تبلیغ هرچه بیشتر کاپیتالیسم و مبارزه با کمونیسم. به طور مثال می تونم به کنسرت معروف دوک الینگتون و الا در برلین غربی اشاره کنم. در هر صورت به هر دلیلی نوازنده های جاز بعد از جنگ جهانی هجوم آوردن به اروپا (فیلم round midnight رو ببینید در این رابطه بد نیست، داستان خیلی باحال نیست ولی پره از قطعات زیبای جاز که توسط موزیسین های واقعی نواخته میشه و بازیگران هم همون نوازنده هان ... مثل هربی هنکاک و دکستر گوردن) و مسلما وقتی هنرمندی می خواد به اروپا بره اولین جایی که به ذهنش خطور میکنه فرانسه است. بسیاری از نوازنده های جاز در اون دوران مثل باد پاول، دکستر گوردن و غیره ریختن تو فرانسه. اینها عمدتا موزیسسن های بی باپ و مین استریم بودن. محدوده ی پراکندگی این تیپ از جاز محدود می شد به فرانسه و اطراف اون و در نهایت دانمارک. کافه مومارتره در کپنهاگ یکی از معروف ترین جوینت های جاز اون زمان در اروپا بود که نوازنده های بزرگی چون استن گتز و چت بیکر مدتها اونجا جاز می زدن ... آلمان و اسکاندیناوی این تیپ جاز رو اون جور که باید هضم نکردند. محیط آلمان رو مثلا در نظر بگیرید ... یه فرهنگ به شدت صنعتی ... به خصوص بعد از جنگ، به علاوه ی اینکه خودش یکی از پایگاه های فلسفه است ... همه اینها به یه شکلی مقابل طراوت و سرخوشی این ژانرهای جاز بودن. یا مثلا اسکاندیناوی سرد که سردیه ملتش هم بدتر از هواشه!!! اگه اصولا به سبکهای دیگر موسیقی، غیر جاز، که تو این مناطق نواخته میشد توجه کنیم می بینیم که اصلا هیچ سنخیتی با سرخوشی سوئینگ ندارن، ولی در مقابل مثلا بین موسیقی پاپ فرانسه و وکال جز نزدیکی زیادی میشه حس کرد.

با گذشت زمان جاز تغییرات زیادی کرد و سبکهایی مثل جاز آزاد و جاز فیوژن به وجود اومدن. اینها سبک هایی بودن که نوازنده هاشون یه جورایی ادعای روشن فکریشون می شد ... تو linear note های آلبوم هاشون حرف های قلمبه سلمبه می زدن، راجع به دین و ماورا و این تیپ چرندیات حرف می زدن و بعضا لباس های عجیب غریب هم می پوشیدن و به الطبع موسیقیشون هم تحت تآثیر این رفتارها و طرز فکر به دور از فضای شاد سوئینگ و موسیقی دهه ی چهل پنجاه آمریکا بود. مثلا کالترین رو در نظر بگیرید تو آخرین دوره ی نوازندگیش همراه pharaoh sanders و یا خود pharaoh sanders، آلبرت آیلر که اسم خودش رو گذاشته بود holy ghost، و یا sun ra با اون تیپ عجیب و غریبیش و چرندیاتش که میگفت از فضا اومده. خلاصه این تیپ طرز فکر بیشتر به مزاق تیپ سرد و صنعتی اسکاندیناوی و آلمان خوش میومد. البته این نوازنده ها هم خودشون بیشتر با فضای اون مناطق ارتباط برقرار می کردن ... به طور مثال آلبرت آیلر در اول آلبوم "my name is Albert Ayler" از اسکاندیناوی و مردم اونجا تعریف و تمجید می کنه. از طرف دیگه جاز فیوژن با مایلز دیویس شروع شد ... وقتی که چندتا موزیسین راک رو جمع کرد و بهشون گفت هر چی می خواید بزنید و خودش همراه چندتا نوچه که زیر دست خودش و کسایی مثل کالترین بزرگ شده بودن روی موسیقی اونا جاز نواخت. البته خوب به همین سادگی ها هم نبود ... ولی منظور اینه که بین سازهای این سبک (که البته خودش چندین زیر مجموعه مثل جز راک داره) سازهای الکتریک پیدا میشد ... ریتم ها هم بعضا ریتم های راک و یا اگه بخوام جامع تر بگم، ریتم های غیر معمول جاز بود که هر دوی این فاکتورها بیشتر از شیپورهای طلایی و ریتم های پر عشوه و مست سوئینگ و بیگ بند به سلیقه ی اهالی سرد اسکاندیناوی و صنعت زده ی آلمان نزدیک بود. به همین علل این دو ژانر توسط مردم آلمان و اسکاندیناوی بیشتر پذیرفته شد. منظور من از پذیرفته شدن اینه که در این مناطق موزیسین هایی بلند شدن که توی ژانر خودشون سرشون به تنشون می ارزید و یا حتی خودشون صاحب سبک بودن. به طور مثال پیتر بروتزمان که جاز آزاد می زنه و ساکسیفونش صدای منحصر به فردی داره و میشه گفت صاحب سبکه. و یا نیلز پیتر مولور نوازنده ی نروژی رو در نظر بگیرید. آلبوم khmer نیلز در ابتدا شبیه کارهای تلفیقی و الکتریک مایلز دیویس به نظر میاد، ولی در اصل یه کار اوریجینال بر پایه کارهای مایلز ساخته. مثال دیگه هم می تونه گروه mount everest trio از سوئد باشه. البته این گروه خیلی دووم نیاورد ولی آلبوم waves from Albert Ayle این گروه که همون جور که از اسمش پیداست به شدت تحت تاثیر کارهای آیلره، یکی از بهترین آلبومهای تحت تاثیر موسیقی آیلره که نوازنده ها در اون به آیلر وفادار موندن و در عین حال فریزها و جملات مختص به خودشون رو دارن. (داخل پرانتز بگم که کمتر کسی میتونه به سبک آیلر بنوازه ... و این گروه شاید تنها گروهی تو این مورد باشه که من تا حالا ازش راضی بودم)

حرف آخر اینکه جاز در اروپا جای خودش رو در بین باقی موسیقی ها داره، هر سال فستیوال های مختلف جاز در سرتاسر اروپا مثل لندن، استکهلم و غیره برگزار میشه و تو این فستیوال ها از تمامی سبکهای جاز نواخته میشه، ولی هر منطقه اون تیکه از جاز رو که بیشتر به مزاقش خوش اومده کنده و باهاش بازی کرده. هرچند افراد کمی تو این مسیر بودن، ولی باز همین ها سبک های جدیدی رو به وجود آوردن که امکان پرورش اونها تا این حد در جاهای دیگه فراهم نبوده.